Podczas mojej ostatniej podróży do Japonii, będąc m.in. w Tokyo zamieszkałem w dzielnicy Asakusa, stunkowo niedaleko od świątynii Sensō-ji (jap. 浅草寺) jak również kilka kroków dalej od rzeki Sumida. Przyznaję się, że jeszcze kilka lat temu, gdy wybierałem się do Japonii, robiłem wszystko aby szerokim łukiem, ominąć Tokyo i jechać gdzieś w japoński „interior”, najchętniej na wyspę Hokaido.

Po przeczytaniu książki Pana Piotra Milewskiego „Tokio. Opowieści z Dolnego Miasta”, którza nieco odczarowała to miasto w moich oczach i w mojej duszy. Gdy mam okazję, staram się więc eksplorować tokijskie zaułki, zbaczając w bok, od głównych tras turystycznych, tej wielkiej  aglomeracji.

Tak też w naturalny sposób trafiłem nad rzekę Sumida. Kupiłem sobie bilecik na mały, wycieczkowy stateczek. Spokojna, miła, kilkudziesięcio minutowa  wycieczka, okraszona  piękną pogodą i widokami tego miasta, wrzynającego się swymi budowlami w brzeg Sumidy.

Pan Piotr Milewski, poświęcił II rodział swojej książce tej rzeczce. Zaczyna się on tak: „Myślę sobie, choć to ryzykowne i niemożliwe do udowodnienia stwierdzenie, że gdyby nie było rzeki Sumida. Tokio nie wyrosło by tu, gdzie się znajduje, a nawet jeśli by już w tym miejscu powstało, wyglądałoby zupełnie inaczej. To rzeka wraz z zatoką nadała miastu kształt. i charakter, ona sprawiła, że rosło, rozwijało się, i przetrwało do dziś. Rzeką transportowano towary i ludzi.  Z niej czerpano wodę do gaszenia pożarów i warzenia sake, nad jej brzegami sadzono wiśnie, urządzano pikniki, Latem podziwiano pokazy fajerwerków, a jesienią pełnię księżyca …” Musicie przyznać, przepiękna inwokacja !

fot. Jerzy Ciszewski

*****

Rzeka Sumida to jeden z najważniejszych symboli Tokio – tętniąca swoim sosobnym życie; oś aglomeracji, która przez stulecia łączyła codzienność, handel, religię estetykę. Jej dzieje są równocześnie historią przeobrażania się Edo w nowoczesną metropolię.

W ogólnym obrazku,  Japonia, Tokyo oraz inne miasta, posiadają swoje symbole. Bodaj najważniejszym jest góra Fuji, która wizualnie jest obecna na wielu pamiątkach, usługach, towarach, obecna w religiach, przypowieściach w sztuce. Zresztą … Japonia jest pełna różnorakich symboli, odniesień … chyba muszę przymierzyć się do tego tematu ….

Historia i teraźniejszość rzeki Sumida (隅田川)

Rzeka Sumida zajmuje szczególne miejsce w krajobrazie kulturowym Japonii. Jej znaczenie wykracza poza funkcję hydrologiczną. Sumida była i pozostaje osią organizującą przestrzeń miasta; nośnikiem pamięci historycznej oraz symbolem relacji Japończyków z naturą. Analiza dziejów rzeki pozwala prześledzić proces przeobrażeń Edo w nowoczesną metropolię Tokio, a zarazem zrozumieć ciągłość japońskiej wrażliwości estetycznej.

Historycznie odgrywała role: gospodarcze, społeczne, kulturalne, urbanistyczne , turystyczne, symboliczne. Oczywiście to nieco inna skala, ale rzeka Wisła w Polsce również posiada swoją głębię historyczną i społeczną.

Sumida stanowi dolny bieg rzeki Arakawa i była od wczesnych czasów obszarem intensywnych prac regulacyjnych. Już w epoce Edo władze siogunatu Tokugawa prowadziły szeroko zakrojone projekty hydrotechniczne, których celem była ochrona rozwijającego się miasta przed powodziami i usprawnienie transportu wodnego¹. Przekształcenia te sprawiły, że rzeka stała się jednym z najlepiej kontrolowanych cieków wodnych w Japonii przedindustrialnej. Choć jesli chodzi o marketing narodowy – Japończycy są chyba najlepsi na świecie.

W okresie rządów Tokugawów Sumida pełniła również rolę, głównej arterii komunikacyjnej. W tamtym czasie, w naturalny sposób, transport wodny, był znacznie prostszy, tańszy i wydajniejszy aniżeli, przewożenie dóbr drogą  lądową. Wartka zzeka umożliwiała sprawne zaopatrywanie Edo w ryż, drewno, materiały budowlane, wszystko co było potrzeban rozwijającemu się miastu. Wzdłuż jej brzegów powstawały magazyny (kura), targi, dzielnice rzemieślnicze.

Mosty, zwłaszcza Ryōgoku-bashi, nie tylko łączyły dzielnice, lecz także stanowiły miejsca spotkań i obserwacji życia miejskiego. Sumida wyznaczała granice administracyjne, społeczne; oddzielając świat samurajów od dzielnic kupieckich.

2.2 Sumida jako przestrzeń kultury i estetyki

Rzeka była jednym z najczęściej przedstawianych motywów w drzeworytach ukiyo-e. Artyści tacy jak Utagawa Hiroshige i Katsushika Hokusai ukazywali Sumidę jako przestrzeń zmienności: mgły, śniegu, kwitnących wiśni, letnich i zimowych wieczorów. Te obrazy – nie są one widoczkami – obrazy nie miały charakteru topograficznego. Były, wizualnym wyrazem estetyki mono no aware, czyli melancholijnej świadomości przemijania.

Sumida była także miejscem praktyk religijnych. Rytuały oczyszczenia, procesje oraz święta nadwodne integrowały społeczność miejską. Szczególne znaczenie miał festiwal fajerwerków, znany dziś jako Sumidagawa Fireworks Festival, którego geneza sięga XVIII wieku i związana jest z modlitwami o ustanie epidemii.

Po 1868 roku Sumida znalazła się w centrum gwałtownych przemian. Modernizacja państwa wiązała się z industrializacją nabrzeży i budową nowoczesnych mostów stalowych, wzorowanych na rozwiązaniach zachodnich. Rzeka stopniowo traciła swój rekreacyjny charakter, stając się zapleczem przemysłowym.

XX wiek przyniósł dramatyczne wydarzenia: wielkie trzęsienie ziemi Kantō w 1923 roku, zniszczenia będące efektem II wojny światowej, nalotów amerykańskich bombowców na Tokyo. Obszary nad rzeką Sumida ucierpiały szczególnie mocno; to zmusiło władze do ponownego przemyślenia planowania przestrzennego. Powojenna odbudowa skupiła się na funkcjonalności i bezpieczeństwie, często kosztem tradycyjnej estetyki.

Nowa panorama rzeki, zdominowana przez Tokyo Skytree, ukazuje dialog tradycji z nowoczesnością – motyw stale obecny w japońskiej kulturze.

fot. Jerzy Ciszewski

Sumida pozostaje „rzeką pamięci”. Jej obrazy, utrwalone w sztuce, literaturze i fotografii, budują ciągłość między przeszłością a teraźniejszością. Współczesne praktyki – hanami, festiwale, rejsy – są kontynuacją dawnych zwyczajów, choć osadzonych w realiach megamiasta. Rzeka uosabia japońską ideę harmonii między naturą a cywilizacją, nie jako stanu statycznego, lecz procesu ciągłej adaptacji.

Historia rzeki Sumida jest historią Japonii w miniaturze. Od feudalnej organizacji Edo, przez gwałtowną modernizację, po refleksyjne poszukiwanie równowagi w epoce współczesnej. Analiza jej dziejów pozwala dostrzec, że mimo technologicznych i społecznych zmian, Sumida zachowała swoją symboliczną funkcję – jest przestrzenią, w której przeszłość pozostaje obecna w codziennym doświadczeniu miasta. Uosabia japońskie pojęcie mono no aware – wrażliwość na przemijanie. Jej obrazy zmieniają się z porami roku, przypominając o cykliczności natury i ciągłości miasta. To przestrzeń, w której tradycja spotyka nowoczesność bez ostrego i wyraźnego konfliktu.

Przeistoczyła się albo może lepiej powiedzić, została przistoczona z kanału handlowego Edo w zielony korytarz współczesnego Tokio. Rzeka ta pozostaje jednym z wielu zwierciadeł odnoszących się do historii tego kraju. Jest nie tylko elementem infrastruktury – również turystycznej – lecz również nośnikiem pamięci, estetyki, codziennej uważności.

fot. Jerzy Ciszewski

fot. Jerzy Ciszewski